નૃસિંહ જયંતી
તિથી : વૈશાખ શુક્લપક્ષ ચતુર્દશી – નૃસિંહ જયંતી
પુષ્ટિમાર્ગમાં નૃસિંહ જયંતી ઉત્સવનું મહત્વ , નૃસિંહ ચતુરદશી શ્રીનાથજી સેવા ક્રમ , શ્રીનાથજી દર્શન , ઉત્સવ સાથે જોડાયેલા ભાવ, ઉત્સવના પદ અને ઇતિહાસ.
શ્રી મહાપ્રભુજીએ પુષ્ટિમાર્ગમાં ભગવાન વિષ્ણુના દસ અવતારોમાંથી ચાર અવતારોને વિશેષ મહત્વ આપ્યું છે:
- નૃસિંહ અવતાર
- વામન અવતાર
- રામ અવતાર
- કૃષ્ણ અવતાર
આ અવતારોના કાર્યોમાં પ્રભુએ પોતાના નિસાધન ભક્તો પર અપાર કૃપા વરસાવી છે. ‘કૃપા’નો એક અર્થ ‘પુષ્ટિ’ પણ છે.
ભગવાન નૃસિંહે પોતાના ભક્ત પ્રહલાદની નિસાધન ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને તેમના પર કૃપા વરસાવી હતી. કથાઓ મુજબ, હિરણ્યકશ્યપુના વધ પછી પણ ભગવાન નૃસિંહનો ક્રોધ શાંત નહોતો થયો.
પછી ભક્ત પ્રહલાદની વિનંતી પર તેમના પ્રેમને કારણે પ્રભુનો ક્રોધ શાંત થયો. ત્યારે તેમણે પ્રહલાદજીને ગોદમાં બેસાડીને અત્યંત સ્નેહ કર્યો હતો.
આ પ્રભુની લીલા પુષ્ટિ લીલા છે. એટલે પુષ્ટિમાર્ગમાં, આ ચાર અવતારોના પ્રગટ્ય ઉત્સવને આ ચાર જયંતીઓમાં ઉપવાસની પરંપરા છે.
ઉપવાસ કરવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આ ઉત્સવ પર પ્રભુ આપણી વચ્ચે પધારે છે, અને આપણે તેમના દર્શન કરવા તેમની સમક્ષ જઈએ છીએ. તેમની સમક્ષ હોવાની પહેલાં, આપણે ઉપવાસ કરીને આંતરિક શુદ્ધિ કરીને પ્રભુની સમક્ષ હોઈએ છીએ.
नृसिंह जयंती सेवा क्रम
डेली मंढे, बंदरवाल बंधे। सभी समय जमनाजल की झरीजी। थाली की आरती। अभ्यंग। गेंद चौगान, दिवाला चाँदी के। आज से राजभोग में जमनाजी को थाल नित्य आवे । गुलाब जल को छिड़काव ।
वस्त्रः-पिछोड़ा, कूल्हे सब केसरी मलमल के पिछवाई केसरी ।
आभरणः-सब मोती के व उत्सव के मिलमा। बनमाला को श्रृंगार। श्रीकर्ण में कुंडल आवे आज पायल, चोटीजी व हास नहीं आवे। वेणु वेत्र मोती के। आरसी हरे मखमल की, राजभोग में सोना के डाँड़ी की।
पट उष्ण काल को, गोटी सोना के कूदती भई बाघ बकरी की। आज शृंगार मे श्री मस्तक पर केसर से रंगी हुई मलमल की कुलहे | विशेष रूप से आज बघनखा धराया जाता है | कडा सिहमुखी एवं एक और वेत्रजी सिहमुखी धराए जाते है |
आज आरती तक सब नित्य क्रम से सेवा होवे। फिर जन्म के दर्शन खुले। पंचामृत होवे। तिलक करके तुलसीजी समर्पे। दर्शन बंद होवे। श्रृंगार बड़े होवे। उत्सवभोग आवे। भोग में दुधघर की बासोदी, केसरी पेठा, मीठी सेव, शीतल। शिखरंभात, दहीभात, सतुआ इत्यादि। गोपी वल्लभ में मनोर, फीका हु में चालनी, वारा में सतुआ के बड़े नग अरोगे।
आज से उष्णकाल सेवा क्रम मे प्रभु सुखार्थ फेरफार
आज से राजभोग से संध्या-आरती तक प्रभु के सम्मुख जल का थाल रखा जाता है | जिसमें छतरी, बतख, कछुआ, नाव आदि चांदी के इक्कीस खिलौने और कमल आदि पुष्प तैराये जाते हैं | प्रभु ऊष्णकाल में नित्य श्री यमुनाजी में जलविहार करने पधारते हैं | इस भाव से यह थाल प्रभु के सम्मुख रखा जाता है |
पद :
मंगला – गोविन्द तिहारो स्वरूप निगम
राजभोग – ऐरी जाको वेद रटत ब्रह्म रटत
आरती – पद्म धर्यो जन ताप निवारण
जन्म – यह व्रत माधो प्रथम लियो
शयन – वंदो चरण सरोज तिहारे
नृसिंह चतुर्दशी श्रीनाथजी दर्शन नाथद्वारा
Seva kram courtesy: Shrinathji Temple Nathdwara Management |
જેમ કે આપણે બધા જાણીએ છીએ, ભગવાન નૃસિંહનું પ્રાગટ્ય સંધ્યાકાળે થયું હતું. આ કારણે, સંધ્યા આરતીના દર્શન પછી અને શયન પહેલાં, ભગવાન નૃસિંહના જન્મના દર્શન થાય છે. આ સમયે, પ્રભુની સમક્ષ શંખ, ઝાંઝ, જાલર, ઘંટાની મધુર ધ્વનિ સાથે શાલિગ્રામજીને પધરાવીને પંચામૃત સ્નાન કરાય છે, પછી તિલક અને તુલસી સમર્પિત કરીને પુષ્પ માળા ધરાઈ છે.
नृसिह जयंती ; भगवान नृसिंह जन्म दर्शन नाथद्वारा – शालिग्रामजी पूजन
પ્રભુના જન્મ પછી, નૃસિંહ જયંતી નિમિત્તે ફલાહાર તરીકે દૂધઘરમાં સિદ્ધ ખોવા (મિશ્રી-માવાનું ચૂરું) અને મલાઈ (રબડી)નો ભોગ ધરાવાય છે.
જ્યારે શ્રીજી બ્રજમાં વિરાજમાન હતા, ત્યારે તેમને મથુરામાં ગુસાઈજીના ઘર સતઘરા નિહારવાનો મનોરથ થયો. એટલે ગિરધરજીએ શ્રીજીની સતઘરામાં 2 મહિના 21 દિવસ સુધી સેવા કરી. પછી ભક્ત વત્સલ શ્રીનાથજીએ ચતુર્ભુજદાસની વિરહ દશા જોઈને નૃસિંહ ચતુર્દશીના દિવસે પુનઃ ગિરિરાજજી પર મંદિરમાં પધાર્યા. અને એ દિવસે રાજભોગ અને શયન ભોગ એક સાથે ધરાયા હતા. એ અવસરની સ્મૃતિમાં આજે પણ આ દિવસે અડધા રાજભોગ જેટલી સખડી સામગ્રી પ્રભુને ધરાય છે.
શ્રી નૃસિંહ ભગવાન ઉગ્ર અવતાર છે, અને તેમના ક્રોધને શમવાના ભાવથી શયનની સખડીમાં આજે વિશેષ રૂપે શીતળ સામગ્રીઓ – ખરબૂજાનું પના, કેરીનું બિલસારુ, ઘોળેલું સતુવા, શીતળ, દહીં-ભાત, શ્રીખંડ-ભાત વગેરે ધરાવાય છે.
